Có một nơi
tò mò không nên là trò đùa nghịch của trẻ nhỏ.
Những khối kim loại nhỏ bé, tròn trịa,tưởng chừng như vô hại
lại chính là nỗi ám ảnh,mang tên bom chùm.
Bom chùm là tên gọi chung cho loại vũ khí nổ gồm một thùng chứa (gọi là “bom mẹ”) và nhiều đạn dược thứ cấp cỡ nhỏ bên trong (gọi là “bom con”). Mỗi bom con chứa hàng trăm viên bi sắt có đường kính nhỏ, khi phát nổ, các mảnh văng ra trong bán kính khoảng 10m, gây sát thương lớn. Thông thường mỗi bom mẹ có thể chứa từ vài chục lên tới vài trăm bom con. Đây là loại vũ khí được thiết kế với mục tiêu tấn công trên diện rộng, thường được phóng, rải từ máy bay, bệ phóng tên lửa hoặc súng cối.01
Dựa trên số lượng bom con của bom chùm BLU-26/B, còn được gọi là “bom ổi”.
Dựa trên phạm vi sát thương của một quả bom chùm BLU-26/B, còn được gọi là “bom ổi”.
Sau khi được phóng rải, bom mẹ phát nổ và giải phóng bom con ở độ cao khoảng 800–1.000m.
Hằng trăm bom con phát tán và bao phủ mặt đất, “tương tự như cách người ta gieo mạ.”
Trong thực tế, có tới 30% bom con không phát nổ ngay khi chạm đất.
Phạm vi sát thương của một quả bom mẹ có thể tương đương với diện tích nhiều sân bóng bóng đá.
Do phạm vi bao phủ trên diện rộng của bom chùm nên ngay cả khi được nhắm vào các mục tiêu quân sự, bom con cũng có thể phát tán đến các khu dân sự lân cận,02 gây thương vong cho dân thường và tàn phá nhà cửa, ruộng vườn, đường sá, trường học và các cơ sở hạ tầng khác.
Với hầu hết các loại bom chùm, không phải tất cả các bom con đều phát nổ ngay khi chạm đất.03 Tỷ lệ bom con không phát nổ có thể lên tới 30%, tức gần một phần ba số bom rơi xuống có thể còn nằm lại, trở thành vật nổ không phát nổ (UXO), đôi khi còn được gọi là “đạn câm” hoặc “đạn thối”.04
Bom con thường rất nhỏ, kích thước chỉ bằng một quả cam hay quả bóng tennis. Chúng rơi rải rác trên mặt đất và theo thời gian phủ lớp rỉ sét tiệp màu với đất đá. Đặc điểm này khiến chúng khó nhận biết bằng mắt thường, dễ bị nhầm với sắt vụn hay đồ vật quen thuộc.
Ẩn dưới lớp đất cát hay khuất trong bụi cây. Bom chùm trong thực tế không dễ nhìn ra hoặc thường bị nhầm là những món vô hại.
Đã có 33 quốc gia từng sản xuất ít nhất 208 loại bom chùm, với sự đa dạng về thiết kế và khả năng sát thương tùy mục đích sử dụng.05 Ở Việt Nam, nhiều loại điển hình còn được gọi theo hình dáng bề ngoài như “bom dứa” (BLU-3/B), “bom ổi” (BLU-26/B) hay “bom cam” (BLU-66).06
Chính vì sự lẩn khuất khó nhận diện ấy, ứng dụng AR ra đời nhằm giúp người dân thực hành nhận diện và ứng phó an toàn với bom chùm trong thực tế.
Không một dấu hiệu báo trước, không theo một quy luật nào. Bất thình lình, chúng phát nổ.
Những quả bom con với hệ thống ngòi nổ cực nhạy, có thể phát nổ chỉ bởi một va chạm rất nhỏ, lại khó lường trước, khiến chúng trở thành mối đe dọa thường trực. Không chỉ gây thương vong, bom chùm còn cản trở các hoạt động sản xuất như nông nghiệp, chăn nuôi và làm chậm quá trình tái định cư.07
Ở một tầng sâu hơn, nó phá vỡ niềm tin của con người vào đất. Khi đất đai không thể tạo ra sinh kế, thật dễ hiểu nếu con người chọn rời đi để tìm kiếm cơ hội ở nơi khác. Và hệ luỵ của nó là những vùng đất hoang hóa và nhiều thế hệ mất kết nối với quê hương, nguồn cội. Nếu chọn ở lại, con người sẽ liên tục phải đối mặt với nghèo đói, chưa kể đến những tổn thương về tinh thần mà họ phải gánh chịu khi liên tục sống trong nỗi sợ bom rình rập phát nổ.
Nói theo một cách khác, bom chùm giống như bóng ma chiến tranh dai dẳng bao phủ lên đời sống, khiến những sang chấn hậu chiến truyền từ đời này qua đời khác không có cơ hội được hoá giải.
Đó là hiện thực ở Quảng Trị, nơi bom chùm găm lại chiến tranh trong đất và người.
Ước tính Hoa Kì đã thả hơn 7,5 triệu tấn bom đạn xuống Việt Nam, Lào và Campuchia, riêng Việt Nam hứng chịu 5 triệu tấn.{fn8}
Trong đó có hơn 296.000 quả là bom chùm, mang theo khoảng 97 triệu bom con.
Nằm ngay vĩ tuyến 17, nơi từng là giới tuyến chia cắt hai miền Nam Bắc và là cửa ngõ quan trọng trên đường mòn Hồ Chí Minh, khiến vùng đất hẹp này trở thành tâm điểm của trận chiến và hứng chịu bom đạn nặng nề nhất. Chỉ riêng trận chiến Thành cổ 81 ngày đêm năm 1972, Quảng Trị đã chịu 328.000 tấn bom đạn, tương đương sức công phá của bảy quả bom nguyên tử thả xuống Hiroshima và Nagasaki.09
Ranh giới tỉnh quảng trị trước tháng 6/2025
Mỗi chấm tròn biểu thị một điểm ném bom chùm.
50 năm sau khi chiến tranh kết thúc, bom chùm và các vật nổ còn sót lại vẫn đang đe dọa đến sự an toàn của cộng đồng và cản trở việc sử dụng đất đai để phát triển kinh tế xã hội. Theo Trung tâm Hành động Bom mìn Quảng Trị, toàn tỉnh Quảng Trị cũ (Nam Quảng Trị) có 620 km² đất được xác định là ô nhiễm bom chùm10. Tính đến thời điểm cuối năm 2025, các tổ chức hành động bom mìn bao gồm Mines Advisory Group, PeaceTrees Vietnam, và Norwegian People's Aid/Dự án RENEW đã rà phá được 44,7% tổng số các khu vực khẳng định nguy hiểm nói trên.
Trên cơ sở nguồn lực rà phá bom mìn hiện tại và tỉ lệ % khu vực khẳng định nguy hiểm cần được rà phá, Nam Quảng Trị ước tính sẽ mất hơn 10 năm nữa để hoàn thành công tác giải phóng đất an toàn cho cộng đồng. Nhưng con người liệu có thể đợi từng ấy thời gian để bắt đầu lại cuộc sống trên mảnh đất quê hương?
Người dân sống cùng đất,
cũng sống cùng nỗi bất an lẩn khuất mà đất mang theo cùng.
Hằng ngày, người dân Quảng Trị vẫn sinh hoạt trên mảnh đất quen thuộc. Nhưng dưới lớp đất ấy, không ai biết còn bao nhiêu quả bom chùm chưa phát nổ đang nằm im lìm. Người dân kể, đi cuốc ruộng phải lựa từng nhát, chỉ sợ chạm vào thứ gì lạ. Trẻ con chạy nhảy cũng thuộc nằm lòng những nguyên tắc “an toàn”, tránh xa không dám lại gần.
Trong ký ức nhiều người dân, tiếng nổ không đến từ chiến tranh, mà từ những buổi sinh hoạt thường nhật. Thống kê cho thấy, cứ năm vụ tai nạn bom mìn, vật nổ ở Quảng Trị thì có một vụ do bom chùm, hầu hết xảy ra khi người dân lao động hay trẻ em đùa nghịch. Đặc biệt, bom con có hình dáng nhỏ bé, nhiều khi có màu sắc sặc sỡ giống với món đồ chơi, nên trẻ em dễ nhặt lên, tò mò chơi đùa mà không hề hay biết hiểm nguy. Với người Quảng Trị, những con số thương vong không nằm trên trang báo cáo, mà ở những thửa ruộng bỏ hoang, những bãi đất cấm kỵ, hay những khoảng trống không bao giờ lấp lại trong chính gia đình họ.
Bom chùm để lại thương tích không chỉ trên cơ thể, mà còn hằn sâu trong ký ức. Người sống sót mang theo ám ảnh của vụ tai nạn và cả ký ức về cuộc chiến tranh mà họ không hề tham dự, nhưng buộc phải sống chung và nhớ về.
Trên những vùng đất còn sót bom chùm, thương tích không chỉ in hằn trên cơ thể nạn nhân, mà còn đè nặng lên tinh thần của họ và người thân.
Vật nổ phát hiện, được căng dây cảnh báo ngay giữa vườn nhà, thửa rẫy trở thành hình ảnh quá đỗi quen thuộc đối với người dân tỉnh Quảng Trị.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam.
Hồ Văn Lai (35 tuổi) đã phải học cách tiếp nhận biến cố khi còn rất nhỏ. Lai là tấm gương nổi tiếng về nghị lực sống kiên cường của nạn nhân bom chùm tại Quảng Trị.
Hồ Văn Lai đã bắt đầu sống chung với sang chấn khi mới 10 tuổi. Trong một lần chơi đùa ngây thơ con trẻ, Lai vô tình làm một quả bom chùm phát nổ. Vụ tai nạn cướp đi sinh mạng 2 người em họ của Lai. Bản thân anh sống sót một cách thần kỳ, nhưng bị thương nặng do bị hàng trăm mảnh kim loại găm vào 86% cơ thể, khiến anh cụt mất 2 chân, đứt lìa cánh tay phải, giập nát bàn tay trái và mù một mắt. Tiếp sau đó là những tháng ngày vất vả nỗ lực hồi phục và làm quen với cơ thể mới đầy thương tích, kèm theo những tổn thương về tinh thần không kém phần đau đớn.
Sau tai nạn, cậu bé Lai trở nên sợ bóng tối, sợ tiếng động, hay khóc lóc đòi bố mẹ đưa đi đâu thật xa, “nơi nào mà người ta không nhắc đến bom hay mìn nữa”. Trong quá trình hồi sức và tập đi lại với chân giả, cậu thường xuyên cảm thấy có lỗi vì “cái chân giả ồn quá, ảnh hưởng đến người xung quanh”. Lai còn tự trách mình đã gây ra tai nạn nhưng lại là người duy nhất sống sót. Cho tới tận bây giờ cảm giác tội lỗi vẫn luôn “mắc nghẹn trong cổ họng” mỗi khi anh nhớ lại vụ việc năm đó.
Sau khi đã thích nghi với những thay đổi lớn trong cơ thể, anh cố gắng trở lại cuộc sống bình thường và theo học một trường công lập. Suốt thời học sinh Lai “không có người bạn nào” vì “cơ thể thế này thì không đi đá bóng hay chọc bi-a với tụi nó được”. Nhưng hiếm khi anh nhắc đến nỗi cô đơn hay sự lạc lõng, mà thay vào đó là niềm vui khi đạt kết quả học tập tốt.
Cuộc sống bủa vây bởi bom đạn và đói nghèo đã không cho phép những đứa trẻ như Lai được tỏ ra yếu đuối.
Ảnh: PeaceTrees Vietnam
Tính đến thời điểm này, vụ tai nạn đã lùi vào quá khứ được hơn 20 năm. Lai giờ đã là một thành viên chủ chốt của Dự án RENEW với nhiệm vụ thực hiện các buổi giáo dục về nguy cơ bom mìn do dự án tổ chức.
Với công việc được giao, tôi đã kể về tai nạn của mình không biết bao nhiêu lần, nhưng tôi không còn thấy buồn khi nhắc lại nữa, mà còn vui vì tôi biết câu chuyện của mình đang giúp các em nhỏ hiểu hơn về an toàn bom mìn.Hồ Văn Lai
Lựa chọn đối mặt với câu chuyện thương tâm của mình mỗi ngày để “làm một điều tốt cho xã hội” là một việc làm cực kỳ dũng cảm của anh. Thế nhưng, Lai hay bất kỳ nạn nhân trẻ em nào của bom chùm tại Quảng Trị, nếu may mắn còn sống sót thì phải đánh đổi cả tuổi thơ, thân thể và sự bình yên trong tâm hồn để bước tiếp. Và đó là một sự đánh đổi vô nhân đạo mà lẽ ra không đứa trẻ nào đáng phải trải qua.
Hai mươi năm sau vụ nổ, cậu bé năm nào giờ chọn kể lại chính câu chuyện từng ám ảnh cuộc đời mình. Nhưng lần này, Lai kể không phải để nhớ lại nỗi đau mà để những đứa trẻ khác được lớn lên trong an toàn và bình yên.
Ảnh: Hiền Ngô
Hai mươi năm sau vụ nổ, cậu bé năm nào giờ chọn kể lại chính câu chuyện từng ám ảnh cuộc đời mình. Nhưng lần này, Lai kể không phải để nhớ lại nỗi đau mà để những đứa trẻ khác được lớn lên trong an toàn và bình yên.
Ảnh: Hiền Ngô
Hồ Thị Gái (52 tuổi) là vợ của Lê Quang Thành, một nạn nhân bom chùm bị mù mắt năm 11 tuổi. Bản thân chị Gái, khi mới 17 tuổi, cũng có lần thoát chết trong gang tấc “vì đang chặt củi thì bổ phải vật gì cứng cứng, may mà bỏ chạy kịp”.
Mới đây thôi, trong một lần trò chuyện, chị kể rằng “cái nhà bên kia có hai cậu con trai cao to vạm vỡ mà bị bom nổ tung hết cả chân tay”. Trước đó chị có nhắc đến “thằng con trai út nhà chị vừa bị quệt xe phải vô viện tháng trước”. Hai vụ tai nạn được thuật lại với cùng một tông giọng đều đều như nhau, không vụ nào trầm trọng hơn vụ nào.
Bom chùm đã trở thành một phần trong cuộc sống hàng ngày của chị Gái cũng như hầu hết người dân tại Quảng Trị. Những mẩu tin về tai nạn bom chùm xuất hiện đan xen giữa những câu chuyện về thời tiết hay đồng áng, như một sự thật hiển nhiên được tường thuật với không quá nhiều cảm xúc.
Chị Gái cùng chồng, anh Thành, cẩn thận đóng gói từng bó hương mang thương hiệu Thành Gái. Cuộc sống vẫn tiếp diễn, giản dị mà bền bỉ.
Ảnh: Hiền Ngô
Một điều vốn dĩ bất thường, lại xảy ra nhiều tới mức dần được tiếp nhận với một thái độ…“bình thường”.
Bản thân cách tiếp nhận này lại là một sự bất thường, bởi nó không tương xứng với nỗi sợ hiểm hoạ bom chùm thường trực trong mỗi người dân. Nó giống như một cơ chế phòng vệ - một lớp “giáp” cảm xúc trước những tin dữ, để bảo vệ họ khỏi tình trạng quá tải những cảm xúc tiêu cực: sợ hãi, căng thẳng, đau buồn,... và tiếp tục duy trì nhịp sống hàng ngày. Bom chùm, vì thế, không chỉ lấy mất đôi mắt của chồng chị Gái hay tước đi sức vóc của một người thanh niên, mà còn bào mòn khả năng con người được phản ứng đúng với nỗi đau của chính mình, khiến nỗi sợ và sang chấn tồn tại lặng lẽ bên trong, khó nhìn thấy nhưng luôn hiện diện.
Ở đây, người ta học cách sống tiếp, học cách im lặng trước những mất mát đã quá quen. Như thể nỗi đau cũng đã trở thành một phần của cuộc sống thường ngày.
Ảnh: Hiền Ngô
Giữa ký ức bom đạn còn ẩn mình trong từng tấc đất, nỗi đau được người dân gói ghém lại để tiếp tục sống. Những điều bất thường dần trở nên quen thuộc, như mầm xanh vẫn cắm rễ và vươn chồi từ những mảnh vỡ của chiến tranh.
Ảnh: Báo Nhân Dân điện tử
Ngô Thiện Hoàng (35 tuổi) đã phải đối mặt với biến cố do bom chùm theo một cách khác, nhưng cũng như Hồ Văn Lai, anh chọn vượt qua nỗi đau mất mát bằng cách trao cho nó một ý nghĩa, một sứ mệnh.
Ba của Hoàng — cố đội trưởng đội Khảo sát kỹ thuật của NPA — RENEW Ngô Thiện Khiết qua đời vì một vết thương nặng do bom chùm hẹn giờ phát nổ đột ngột trong lúc làm nhiệm vụ. Vụ nổ xảy ra trên một cánh đồng lúa nơi người dân vừa thu hoạch xong trước đó và đội Khảo sát kỹ thuật của NPA-RENEW triển khai để xác định khu vực khẳng định nguy hiểm sau khi người dân báo phát hiện nhiều bom chùm trong quá trình canh tác nhiều năm qua.
Khi nhận tin, cảm giác đầu tiên của tôi là bàng hoàng. Tôi không thể tin được một người có chuyên môn giỏi như ba mình cũng có thể gặp tai nạn.Ngô Thiện Hoàng
Một tháng sau khi ba mất, Hoàng bỏ nghề shipper để tham gia tập huấn, và sau đó không lâu trở thành nhân viên khảo sát phi kĩ thuật NPA - RENEW. Dù hiểu quá rõ mức độ nguy hiểm và rủi ro của nghề, anh vẫn kiên định dấn thân. Anh coi đó là cách để tưởng nhớ đến cha, và thay ông tiếp tục thực hiện công việc còn dang dở.
Một tháng sau khi ba qua đời vì vụ nổ bom chùm, Ngô Thiện Hoàng tham gia khóa tập huấn 4 tuần để trở thành nhân viên khảo sát phi kỹ thuật của NPA-RENEW. Dù hiểu quá rõ mức độ nguy hiểm và rủi ro của nghề, anh vẫn kiên định dấn thân. Anh mong mỏi một ngày “đất sạch hết bom mìn, bà con có đất để làm ăn, trẻ con có đất để vui chơi”. Đi kèm với nó là nỗi lo nếu dự án rà phá thiếu kinh phí, thì niềm mong mỏi sẽ không thể thành hiện thực…
Hành trình người đội trưởng Ngô Thiện Khiết để lại vẫn được tiếp nối bởi chính con trai, con dâu và những người đồng đội của anh.
Ảnh: Hiền Ngô
Với những con người gắn bó cùng mảnh đất này, niềm mong mỏi duy nhất là một ngày đất sạch bom mìn, bà con an tâm lao động, trẻ nhỏ hồn nhiên vui chơi. Công cuộc “trả lại màu xanh” cho Quảng Trị vì thế chưa bao giờ ngừng lại.
Ảnh: Hiền Ngô
Cũng giống như Hoàng, cả chị Gái và Lai đều mang nhiều lo lắng khi nghĩ về tương lai. Chị Gái không có mưu cầu gì cho bản thân mà chỉ mong sao “thằng con trai út có một công ăn việc làm ổn định”. Lai lo sợ thị lực đang giảm sút sẽ dẫn đến cảnh “mù nốt con mắt còn lại (...) không làm việc được nữa, không còn là người có ích cho xã hội nữa.” Dù mỗi người trong số họ đều mang một nghị lực sống mạnh mẽ, nhưng nỗi lo sợ thường trực vẫn âm thầm chi phối tâm tư, kìm hãm những mưu cầu cá nhân và xoay vòng cuộc sống quanh những lựa chọn về sự an toàn, bổn phận và trách nhiệm.
Nỗi đau bom chùm chưa từng nằm lại ở quá khứ.
Nó vẫn hiện diện trong đất, trên người Quảng Trị.
Nó vẫn sống cùng hiện tại, len lỏi trong từng thói quen nếp sống,
dai dẳng như một vết thương chưa từng khép miệng.
Không chỉ riêng Quảng Trị,
nhiều vùng đất khác cũng đang oằn mình trong nỗi đau mang tên bom chùm.
Mặc dù Quảng Trị là điểm nóng nhất về ô nhiễm bom chùm tại Việt Nam, nhưng bom chùm nói riêng và các loại vật liệu nổ chưa nổ (UXO) nói chung hiện vẫn nằm rải rác trên khắp Việt Nam. Cả nước vẫn còn khoảng 5,6 triệu ha, tương đương với 17,71% diện tích còn bị ô nhiễm do bom mìn, tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền Trung như Quảng Bình, Bình Định, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và Quảng Ngãi.11
Ông Nguyễn Văn Khuyến (52 tuổi) tại Quảng Bình báo cho đội Khảo sát phi kỹ thuật (KSPKT) của NPA về ba quả bom bi BLU 3B đã nằm yên trong khu vực rừng tràm của ông gần hai năm nay.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam
Cận cảnh ống chứa bom bi BLU-3B với bốn quả còn nguyên bên trong gần khu vực canh tác của người dân thị trấn A Lưới, thành phố Huế.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam
Lào trở thành quốc gia bị ném bom nặng nề nhất thế giới tính theo đầu người.
Ở phía bên kia biên giới, nước bạn Lào cũng phải chịu chung số phận nghiệt ngã vì bom chùm. Trong thời kỳ chiến tranh giữa Mỹ và Việt Nam, Lào trở thành một nút giao thông quan trọng trên tuyến đường mòn Hồ Chí Minh — con đường huyết mạch của miền Bắc Việt Nam chi viện cho chiến trường miền Nam. Vì vậy, trong nỗ lực cắt đứt hoàn toàn tuyến hậu cần chiến lược của Quân đội nhân dân Việt Nam, Mỹ đã tiến hành cuộc Chiến tranh Bí mật và thực hiện hơn 580.000 đợt ném bom xuống Lào trong suốt các năm từ 1964 đến 1973. Trong vòng 9 năm ấy, trung bình cứ 8 phút Lào lại phải hứng chịu một trận mưa bom của Mỹ.
Tổng số bom đã ném xuống lên tới hơn 2 triệu tấn, khiến Lào trở thành quốc gia bị ném bom nặng nề nhất thế giới tính theo đầu người. Riêng về bom chùm, quân đội Mỹ đã dội xuống Lào 270 triệu quả, trong đó khoảng 80 triệu quả không phát nổ. Hệ quả thương vong do bom chùm và các vật nổ khác gây ra cho nhân dân Lào tính đến nay là 50.000 người.12
Tại nhiều vùng ở Lào, dấu tích bom chùm vẫn hiện hữu trong đời sống người dân. Nhiều ngôi nhà được dựng lên từ chính những vỏ bom còn sót lại sau chiến tranh.
Ảnh: Jorge Silva/REUTERS
Ở làng Ban Napia (Lào), bom mìn chưa nổ đã trở thành một phần quen thuộc của cuộc sống. Người dân học cách tận dụng chúng để mưu sinh và phục vụ sinh hoạt hàng ngày.
Ảnh: Jorge Silva/REUTERS
Quốc gia bị ném bom nhiều nhất nay nằm trong nhóm những quốc gia nghèo nhất thế giới.
Ô nhiễm bom chùm cũng trở thành nguyên nhân hàng đầu cản trở sự phát triển kinh tế – xã hội của Lào thời hậu chiến. Với 75% dân số sống bằng nông nghiệp tự cung tự cấp13, đất ô nhiễm bom chùm khiến canh tác trở nên bất khả thi, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lương thực trầm trọng. Các quyền cơ bản của người dân như giáo dục, chăm sóc sức khỏe, sinh hoạt cộng đồng cũng không được đảm bảo do không thể xây dựng cơ sở hạ tầng cho các dịch vụ nói trên khi đất chưa được rà phá và làm sạch. Theo báo cáo của UNDP về vấn đề đất nhiễm độc do bom chùm và UXO tại Lào vào năm 2009, khoảng 40% dân số nước này bị suy dinh dưỡng; gần một nửa dân số không được tiếp cận nguồn nước sạch; 30% dân số trên 15 tuổi mù chữ và tuổi thọ trung bình của quốc gia chỉ dừng ở con số 63 (tuổi thọ trung bình toàn cầu là 73,4 tuổi). Gần ¼ dân số sống dưới mức đói nghèo, và trung bình cứ 10 người thì 8 người phải xoay sở với mức thu nhập chỉ 2.5$/ngày.14
Công tác khắc phục hậu quả của bom chùm và UXO tại Lào đòi hỏi một khoản chi lên đến 48.7 triệu USD mỗi năm cho các hoạt động rà phá, hỗ trợ nạn nhân và nâng cao nhận thức - giảm thiểu rủi ro cho cộng đồng. Ngân sách cho 5 năm hoạt động (2019 - 2023) phần lớn đến từ nguồn đóng góp quốc tế với tổng giá trị gần 243.3 triệu USD. Việt Nam cũng đã nhận được viện trợ quốc tế trị giá 112.6 triệu USD (~ 2.725 tỉ VNĐ) trong giai đoạn này 15. Ước tính cần thêm nhiều thập kỉ nữa để có thể dọn sạch hết bom chùm và UXO tại Lào và Việt Nam, đi kèm với nó là gánh nặng chi phí tiếp tục đè lên vai các chính phủ và cộng động quốc tế.
Mỗi lần lịch sử lặp lại, cái giá phải trả lại càng nặng nề hơn.
Loại vũ khí từng gieo ám ảnh trong quá khứ, vẫn tiếp tục xuất hiện trong các cuộc chiến ngày nay.
Những tàn tích của bom chùm do Nga sử dụng trong các cuộc tấn công vào thành phố Kharkiv, được thu gom và lưu giữ tại một kho ở Kharkiv, Ukraine.
Ảnh: Evgeniy Maloletka/AP
Việc cố chấp sử dụng bom chùm là hành động xem nhẹ tính mạng con người.
Báo cáo Giám sát Bom Đạn Chùm 2024 vừa ghi nhận các trường hợp mới sử dụng bom chùm trong các cuộc xung đột tại Myanmar, Syria và gần đây nhất vào tháng 7/2025 tại xung đột khu vực biên giới giữa Thái Lan và Cam-pu-chia.
Đặc biệt, trong cuộc chiến tranh giữa Nga và Ukraine, bom chùm được cả 2 bên sử dụng ở Ukraine, gây thương vong cho cả dân thường, trong đó có trẻ em. Báo cáo Giám sát Bom chùm mới nhất ghi nhận 1.231 ca thương vong tại Ukraine kể từ khi Nga tiến hành cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraine từ tháng 2/2022. Con số thực tế có thể cao hơn rất nhiều, nhưng phải mất nhiều năm nữa mới có thể thống kê chính xác. Trong 3 năm liên tiếp, Ukraine là quốc gia có số lượng thương vong do bom chùm hàng năm cao nhất thế giới.16
Chiến tranh hiện đại, mà điển hình là cuộc chiến Nga–Ukraine cho thấy sự tham gia mạnh mẽ của các hoạt động tác chiến điện tử và công nghệ tình báo – giám sát – trinh sát (ISR) qua vệ tinh không gian hay máy bay không người lái (UAV). Công nghệ ngày càng ưu việt loại bỏ dần yếu tố bất ngờ, giảm khả năng thương vong cho binh lính và đồng thời áp dụng nhiều loại vũ khí mang tính chính xác cao. Thế nên lựa chọn sử dụng một loại vũ khí bừa bãi (indiscriminate weapon) như bom chùm, hay trong trường hợp của Nga là bom chùm RBK-500 cải tiến thành bom lượn, cho thấy thái độ bất chấp tính mạng dân thường — đối tượng dễ tổn thương nhất trước những bất ngờ của chiến trận, và chủ đích gây thương vong hơn mức cần thiết để giành ưu thế quân sự.
Dù trong bất kỳ hoàn cảnh nào, hành động tấn công bừa bãi trong phạm vi dân sự là hành động vi phạm Luật Nhân Đạo Quốc Tế và có khả năng cấu thành tội ác chiến tranh. Theo bốn nguyên tắc cơ bản của Luật Nhân đạo Quốc tế: Phân biệt, Nhân đạo, Cân xứng và Cần thiết Quân sự, bom chùm – với bản chất sát thương không kiểm soát và di chứng kéo dài qua nhiều thế hệ – đã vi phạm tất cả.
Việt Nam nằm trong mức độ ô nhiễm bom chùm rất lớn, với diện tích bị ảnh hưởng trên 1.000 km².
Lào và Campuchia là 2 nước Đông Nam Á cũng chịu ô nhiễm bom chùm trên diện rộng.
Nhiều quốc gia khác trên thế giới như Iraq, Syria và Ukraine có diện tích ô nhiễm bom chùm lớn.
Chưa xác định phạm vi ô nhiễm.
Từ cơ sở lý luận đó, Công Ước về Bom, Đạn Chùm ra đời
nhằm trao trả niềm tin và sự an toàn cho cộng đồng.
Một hiệp ước vì nhân loại sẽ mãi không trọn vẹn nếu những quốc gia sở hữu và sản xuất bom chùm lớn nhất vẫn im lặng.
Công Ước về Bom, Đạn Chùm (CCM) là một hiệp ước quốc tế cấm toàn bộ việc sử dụng, chuyển giao, sản xuất và tàng trữ bom, đạn chùm. Ngoài ra, Công ước còn thiết lập một khuôn khổ nhằm hỗ trợ nạn nhân, rà phá các địa điểm bị ô nhiễm, giáo dục giảm thiểu rủi ro và phá huỷ kho dự trữ.
Công ước có hiệu lực từ tháng 8 năm 2010 và tính đến tháng 9 năm 2025, Công ước có 112 quốc gia thành viên và 12 quốc gia ký kết.[17] Tính đến thời điểm đó, các quốc gia thành viên đã tiêu hủy gần 1,5 triệu quả bom chùm và 179 triệu bom con trong các kho dự trữ đã kê khai.18
Tuy nhiên, Báo cáo Giám sát Bom chùm 2023 ghi nhận 1.172 người thương vong trong năm 2022, cao gần gấp tám lần so với năm 2021 (149 người). Đây là mức thương vong cao nhất từng được ghi nhận kể từ khi Báo cáo ra mắt lần đầu tiên vào năm 2010. Sở dĩ số người thương vong tăng đột biến trong năm 2022 chủ yếu là do Nga liên tục sử dụng bom chùm tại Ukraine; lực lượng Ukraine cũng đã sử dụng loại vũ khí này. Cả Nga và Ukraine đều chưa tham gia và không bị ràng buộc bởi các điều khoản của Công ước. Hoa Kỳ, một quốc gia khác cũng đứng ngoài Công ước, bắt đầu chuyển giao bom chùm cho Ukraine vào năm 2023.
Mặc dù bản chất của bom chùm đã bị cộng đồng quốc tế lên án, nhưng tính hợp pháp của nó vẫn là vấn đề gây tranh cãi và chỉ có thể được xem xét theo từng trường hợp, dựa trên 4 nguyên tắc cơ bản của Luật Nhân Đạo Quốc Tế. Vì thế cần thêm thời gian và các nỗ lực vận động hơn nữa để có thể ban hành một lệnh cấm chính thức với loại vũ khí vô nhân đạo này, hướng đến giải quyết triệt để những tổn hại mà nó gây ra như mong muốn từ đầu của Công Ước về Bom, Đạn Chùm.
Các đại biểu vỗ tay chúc mừng việc thông qua Công Ước về Bom, Đạn Chùm tại Hội nghị Ngoại giao Dublin vào ngày 30 tháng 5 năm 2008.
Ảnh: Mary Wareham, Human Rights Watch
Nhờ những nỗ lực rà phá nhân đạo, cuộc sống bình yên dần trở lại với người dân.
Mỗi mét đất được rà sạch là một bước xoa dịu quá khứ và mở ra cơ hội phát triển cho cộng đồng.
Cuộc sống tại những vùng đất mang tàn dư bom chùm sẽ không thể nào được cải thiện nếu thiếu đi các hoạt động rà phá, dọn sạch tàn dư bom chùm và UXO, trả lại đất về trạng thái sử dụng bình thường để người dân tái lập các hoạt động sản xuất, tạo đà cho sự phát triển kinh tế và an sinh xã hội cho cả cộng đồng. Tính riêng năm 2024, các tổ chức nhân đạo quốc tế và địa phương trên toàn cầu đã chia sẻ nỗ lực chung và đạt kết quả rà phá thành công 133.600 vật liệu nổ chưa nổ, trả lại 227.9 km2 đất sạch cho các cộng đồng bị tổn thương bởi bom chùm.
Tại Colombia, một nghiên cứu vào năm 2023 quan sát được rằng hoạt động rà phá nhân đạo đã tăng mật độ dân số của địa phương lên 2,6%, đồng thời mức tăng trưởng GDP cũng tăng 0.7%; cứ mỗi 1 USD chi cho hoạt động rà phá lại mang về 6 USD giá trị lợi ích. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng học sinh thường đạt điểm số tốt hơn và có mức độ hài lòng cao hơn sau khi có hoạt động rà phá nhân đạo được thực hiện gần trường học. Rà phá nhân đạo thực sự có khả năng mang lại hiệu quả trực tiếp đến đời sống kinh tế và an sinh của cả cộng đồng.19
Hoạt động rà phá bom mìn còn sót lại của tổ chức MAG (Mines Advisory Group) tại Lào đã được bắt đầu từ năm 1994.
Ảnh: MAG (Mines Advisory Group)
Nhân viên tổ chức MAG tổ chức các buổi tuyên truyền, giúp người dân đặc biệt là trẻ em học sinh Lào nâng cao nhận thức về bom mìn và cách ứng xử an toàn.
Ảnh: MAG (Mines Advisory Group)
…Dự án RENEW đã xử lý hơn 800.000 vật liệu nổ, trong đó có trên 105.000 quả bom chùm, trả lại hơn 200 km² đất sạch cho người dân…
Kể từ khi Nam Quảng Trị tiếp nhận nguồn lực quốc tế khắc phục hậu quả bom mìn bắt đầu từ năm 1996, các tổ chức hành động bom mìn quốc tế đã phát hiện và phá hủy 842.632 vật nổ các loại, trong đó bom chùm chiếm 16%. 795.437 lượt trẻ em và người lớn được tiếp cận hướng dẫn hành vi an toàn khi gặp phải bom mìn, vật nổ để tự bảo vệ mình trong khi hoạt động rà phá vẫn còn tiếp tục trong nhiều năm tới. Trên 3.000 nạn nhân bom mìn và người khuyết tật được hỗ trợ phục hồi chức năng, phát triển sinh kế và hòa nhập cộng đồng.
Các em học sinh Trường Tiểu học Cam Thủy nghe bài giảng về an toàn bom mìn tại Trung tâm Trưng bày của Dự án RENEW.
Ảnh: Dự án RENEW
Các nhân viên NPA/RENEW vận hành máy rà khung rộng để tìm kiếm các vật nổ nằm dưới mặt đất ở thôn Thuỷ Trung.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam.
Các em học sinh Trường Mầm non Việt Seeds tham gia hoạt động giáo dục phòng tránh tai nạn bom mìn, vật nổ.
Ảnh: Dự án RENEW
Nhân viên NPA/RENEW chia sẻ về nguy cơ bom mìn nhằm nâng cao nhận thức an toàn cho người lao động.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam.
Tập huấn an toàn bom mìn sử dụng công nghệ AR cho các em học sinh trung học địa phương.
Ảnh: Dự án RENEW
Tập huấn an toàn bom mìn sử dụng công nghệ AR cho các em học sinh trung học địa phương.
Ảnh: Dự án RENEW
Ứng dụng RENEW AR, một phần của chương trình phát triển giáo dục an toàn bom mìn trên nền tảng số.
Ảnh: Dự án RENEW
Đội ngũ dự án RENEW trình nói về an toàn bom mìn sử dụng nền tảng công nghệ số “Vì một Quảng Trị an toàn hơn”
Ảnh: Dự án RENEW
Các em học sinh Trường Tiểu học Cam Thủy nghe bài giảng về an toàn bom mìn tại Trung tâm Trưng bày của Dự án RENEW.
Ảnh: Dự án RENEW
Các nhân viên NPA/RENEW vận hành máy rà khung rộng để tìm kiếm các vật nổ nằm dưới mặt đất ở thôn Thuỷ Trung.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam.
Các em học sinh Trường Mầm non Việt Seeds tham gia hoạt động giáo dục phòng tránh tai nạn bom mìn, vật nổ.
Ảnh: Dự án RENEW
Nhân viên NPA/RENEW chia sẻ về nguy cơ bom mìn nhằm nâng cao nhận thức an toàn cho người lao động.
Ảnh: Norwegian People's Aid Vietnam.
Tập huấn an toàn bom mìn sử dụng công nghệ AR cho các em học sinh trung học địa phương.
Ảnh: Dự án RENEW
Tập huấn an toàn bom mìn sử dụng công nghệ AR cho các em học sinh trung học địa phương.
Ảnh: Dự án RENEW
Ứng dụng RENEW AR, một phần của chương trình phát triển giáo dục an toàn bom mìn trên nền tảng số.
Ảnh: Dự án RENEW
Đội ngũ dự án RENEW trình nói về an toàn bom mìn sử dụng nền tảng công nghệ số “Vì một Quảng Trị an toàn hơn”
Ảnh: Dự án RENEW
Hy vọng nảy mầm khi niềm tin vào đất
được khôi phục.
Bom chùm — với bản chất sát thương bừa bãi và tỷ lệ không phát nổ cao — chính là một loại vũ khí vô nhân đạo, vi phạm nghiêm trọng Luật Nhân Đạo Quốc Tế, và để lại hậu quả kéo dài nhiều thế hệ. Những câu chuyện và số liệu từ Quảng Trị, Lào và Ukraine là minh chứng rõ ràng cho những tổn thương về thể chất lẫn tâm lý, cùng vòng xoáy đói nghèo mà đất ô nhiễm bom chùm gây ra cho con người.
Bom chùm tồn tại âm thầm trong lòng đất nhưng luôn tiềm ẩn rủi ro, gieo vào cộng đồng nỗi bất an thường trực, từ đó kìm hãm khả năng phát triển kinh tế và an sinh của cả khu vực. Vì vậy, rà phá để trả lại những vùng đất sạch và an toàn là bước đầu tiên để khôi phục niềm tin của người dân vào đất, mở ra những hy vọng về việc cải thiện chất lượng cuộc sống. Dọn sạch bom mìn cũng là cách xua tan bóng ma chiến tranh, để những vết thương tinh thần có cơ hội được chữa lành. Khi niềm tin đã trở lại, bước chân đã an toàn, và trong đất lại nảy lên những mầm cây mới, chúng ta có quyền hy vọng vào một cuộc sống đủ đầy và hạnh phúc hơn.
Hoạt động rà phá và xử lí bom mìn, vật nổ của các đội RENEW/NPA.
Ảnh: Dự án RENEW
Bài viết này là một phần của dự án sáng tạo trên nền tảng số “Vì một Quảng Trị an toàn hơn”, nhằm nâng cao nhận thức về hiểm họa của những vật liệu nổ còn sót lại sau chiến tranh. Thông qua câu chuyện ở Quảng Trị, chúng tôi muốn lan toả thông điệp hoà bình trong bối cảnh nguy cơ chiến tranh vẫn hiện hữu toàn cầu. Để dự án có thể tiếp tục phát triển và lan tỏa rộng rãi, Project RENEW và Behalf trân trọng chào đón những đối tác và người ủng hộ cùng chia sẻ niềm tin vào mục tiêu này.
Dự án được tài trợ bởi
